Prace wysokościowe, czyli jakie?

Widząc osoby wykonujące prace na wysokości, niejednokrotnie możemy zastanawiać się, jakie zezwolenia potrzebne są na realizowanie takich obowiązków, a także co konkretnie wchodzi w ich zakres. Czym właściwie są prace wysokościowe? I kto może je wykonywać?

Definicja prac wysokościowych

Prace wysokościowe określa się często również mianem alpinistycznych, ponieważ osoby wykonujące czynności na rusztowaniu oraz innych konstrukcjach muszą mieć w niektórych warunkach odpowiedni sprzęt i umiejętności. Prace wysokościowe to wszystkie czynności, które wykonuje się na poziomie powyżej 1 metra nad powierzchnią ziemi lub podłogi. Najczęściej jednak prace tego typu odbywają się na wysokości kilku metrów nad ziemią, a granica jednego metra wyznacza moment, od którego obowiązują szczególne przepisy bezpieczeństwa.

Prace wysokościowe to m.in. wymiana fasad budynków, ale także mycie okien i czyszczenie elewacji, montaż konstrukcji czy konserwacja. Każda z tych czynności wymaga precyzji, a przede wszystkim zapewnienia pracownikom odpowiedniego bezpieczeństwa podczas pracy. Każdy pracownik, który wykonuje zajęcia na wysokości, musi przejść odpowiednie szkolenia BHP, instruktaż stanowiskowy, a także, jeśli praca wymaga specjalnych warunków, odpowiedni kurs alpinisty przemysłowego. Dodatkowo pracownik musi zdobyć orzeczenie lekarskie, które stwierdza, że stan jego zdrowia umożliwia pracę na wysokości.

Sposoby realizacji prac na wysokości

Prace wysokościowe wykonuje się w różny sposób, dostosowany do charakteru zadania oraz warunków technicznych obiektu. Niektóre z nich odbywają się na tak zwanych podnośnikach, inne na podestach i rusztowaniach. Prace wykonywane na rusztowaniach nie wymagają użycia specjalnych lin stabilizujących czy karabinków, jednak konstrukcja musi być zamontowana w taki sposób, aby uniemożliwiła osobie pracującej na przykład na elewacji wypadnięcie przez barierkę. Rusztowania montuje się z elementów metalowych lub aluminiowych, które po odpowiednim skręceniu tworzą stabilną platformę roboczą.

Innym typem prac wysokościowych są wspomniane wyżej usługi alpinistyczne, które już wymagają specjalnego zabezpieczenia w postaci lin czy karabinków. Są to prace wykonywane na masztach, kratownicach oraz słupach, które nie posiadają dodatkowego zabezpieczenia w formie elementów konstrukcji. Do wykonywania tego typu prac niezbędny jest kurs alpinistyczny, a dodatkowym atutem będą także wszelkie certyfikaty potwierdzające umiejętności obsługi specjalistycznego sprzętu asekuracyjnego.

Poziom ryzyka zawodowego

Być może widząc robotników pracujących przy czyszczeniu elewacji lub montażu linii elektrycznych na dużej wysokości, włos jeży Ci się na głowie i zastanawiasz się, czy osoby te nie pracują w wiecznym stresie? Na pierwszy rzut oka mogłoby wydawać się, że praca na wysokości jest bardzo trudnym wyzwaniem, warto jednak zaznaczyć, że nie każda osoba ma lęk wysokości, a tego typu fobia na pewno sprawiłaby, że pracownik nie dostałby pozwolenia na wykonywanie robót wysokościowych. Badania lekarskie medycyny pracy wykluczają kandydatów z akrofobią oraz innymi schorzeniami uniemożliwiającymi bezpieczną pracę na wysokości.

Jeśli taką pracę wykonuje osoba spełniająca wymagania zdrowotne i kwalifikacyjne, a firma zapewnia wszelkie środki ochrony, pracownik może spać spokojnie. Przy pracach alpinistycznych wymagających specjalnego przeszkolenia ważne jest zwłaszcza dokładne sprawdzanie sprzętu, który ma asekurować pracownika. Natomiast w przypadku pracy na rusztowaniu – jego stabilności i nieprzepuszczalności elementów odpowiedzialnych za bezpieczeństwo, w tym barierek oraz podłóg roboczych.

Wymagania prawne i normy bezpieczeństwa

Wykonywanie prac wysokościowych regulują przepisy Kodeksu pracy oraz rozporządzenia Ministra Infrastruktury dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracodawca zobowiązany jest przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego przed rozpoczęciem jakichkolwiek działań na wysokości. Ocena ta musi uwzględniać typ konstrukcji, na której prowadzone będą prace, warunki atmosferyczne oraz dostępność sprzętu ratunkowego.

Każdy pracownik zatrudniony do prac wysokościowych musi posiadać aktualne badania lekarskie medycyny pracy, a także dokumentację potwierdzającą ukończenie szkoleń BHP w zakresie pracy na wysokości. Szkolenia należy odnawiać co najmniej raz na trzy lata, a w przypadku zmiany stanowiska pracy lub długiej przerwy w wykonywaniu obowiązków – pracownik musi przejść instruktaż stanowiskowy przed powrotem do pracy.

Sprzęt ochronny niezbędny podczas pracy

Odpowiednie wyposażenie to podstawa bezpieczeństwa podczas prac wysokościowych. Do podstawowego sprzętu ochrony indywidualnej należą:

• szelki bezpieczeństwa z punktami mocowania lin asekuracyjnych
• kaski ochronne chroniące głowę przed upadkiem przedmiotów z góry
• liny statyczne i dynamiczne wraz z karabinkami zabezpieczającymi
• urządzenia samohamowne ograniczające długość swobodnego spadania
• obuwie antypoślizgowe z wzmocnionymi noskami
• rękawice ochronne zapewniające dobrą przyczepność

W przypadku prac alpinistycznych sprzęt ten musi być sprawdzany przed każdym użyciem, a także poddawany okresowym przeglądom technicznym przez osoby uprawnione. Producenci lin asekuracyjnych i szelek podają w instrukcjach maksymalny okres użytkowania – zazwyczaj wynosi on od 3 do 5 lat, w zależności od intensywności eksploatacji. Pracodawca musi prowadzić ewidencję sprzętu oraz dokumentację wszystkich przeglądów.

Rodzaje konstrukcji wykorzystywanych podczas prac

Wybór odpowiedniej konstrukcji zależy od charakteru zadania oraz dostępnej przestrzeni wokół obiektu. Rusztowania ramowe to najczęściej stosowane rozwiązanie przy pracach elewacyjnych – składają się z pionowych ram połączonych poziomymi poprzeczkami. Montaż takiego rusztowania wymaga stabilnego podłoża oraz odpowiedniego zakotwienia w ścianie budynku.

Podnośniki koszowe umożliwiają szybki dostęp do trudno dostępnych miejsc bez konieczności budowania stałej konstrukcji. Dostępne są podnośniki nożycowe do pracy w pionie oraz przegubowe pozwalające na dotarcie nad przeszkody. Operator podnośnika musi posiadać odpowiednie uprawnienia UDT oraz przejść szkolenie z zakresu bezpiecznej obsługi urządzenia.

Techniki linowe stosuje się tam, gdzie nie ma możliwości ustawienia rusztowania lub podnośnika – na przykład przy pracach na wieżowcach, mostach czy masztach telekomunikacyjnych. Alpinista przemysłowy wykorzystuje system dwóch lin – roboczej i asekuracyjnej – co gwarantuje bezpieczeństwo nawet w przypadku awarii jednego z elementów systemu.

Warunki atmosferyczne a bezpieczeństwo pracy

Warunki pogodowe mają bezpośredni wpływ na możliwość wykonywania prac wysokościowych. Prace należy wstrzymać w przypadku:

• prędkości wiatru przekraczającej 10 m/s (około 36 km/h)
• opadów deszczu, śniegu lub gradu utrudniających widzialność
• burzy lub zagrożenia wyładowaniami atmosferycznymi
• temperatury powietrza poniżej -10°C bez odpowiedniego wyposażenia
• gołoledzi lub oblodzenia powierzchni roboczych

Pracodawca powinien na bieżąco monitorować prognozy pogody i podejmować decyzje o ewentualnym przerwaniu prac. W warunkach zimowych szczególnie niebezpieczne jest oblodzenie lin, które ogranicza skuteczność urządzeń samohamownych. Dlatego prace alpinistyczne w okresie zimowym wymagają dodatkowych środków ostrożności oraz stosowania specjalnego sprzętu odpornego na niskie temperatury.

Procedury postępowania w sytuacjach awaryjnych

Każda firma wykonująca prace wysokościowe musi opracować plan ratownictwa na wypadek zawieszenia pracownika w uprzęży lub innego zdarzenia awaryjnego. Plan ten powinien zawierać:

• procedurę alarmowania służb ratunkowych
• schemat ewakuacji pracownika z uprzęży
• lokalizację zestawu pierwszej pomocy oraz defibrylatora
• numery telefonów alarmowych i kontakt do koordynatora robót
• instrukcję użycia sprzętu ratowniczego

Pracownicy wykonujący prace na wysokości muszą być przeszkoleni w zakresie podstawowych technik samodzielnej ewakuacji oraz udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej. Szczególnie istotna jest umiejętność szybkiego opuszczenia poszkodowanego z uprzęży – długotrwałe zawieszenie w pozycji pionowej może prowadzić do tak zwanego zespołu uprzęży (suspension trauma), który stanowi zagrożenie dla życia.