Kto odkrył, że ziemia jest okrągła?

Sugestie o kulistości Ziemi były na świecie znane już 600 lat przed naszą erą. Jak powszechnie wiadomo, głównym propagatorem tej idei stał się dużo później Mikołaj Kopernik. Skuteczny dowód na kulistość Ziemi mogliśmy jednak zobaczyć dopiero w 1961 roku, kiedy w kosmos poleciał Jurij Gagarin.

• Wyobrażenia o kształcie Ziemi przed odkryciem Kopernika
• Teorie o kulistości ziemi – podstawy badań Kopernika
• Odkrycie Kopernika, że Ziemia jest okrągła

Wyobrażenia o kształcie Ziemi przed odkryciem Kopernika

Niegdyś ziemię wyobrażano sobie na wiele sposobów. Były to między innymi słynne wizje Ziemi jako połowy kuli, podtrzymywanej przez cztery słonie. Stały one według tych wierzeń na skorupie wielkiego żółwia, który natomiast pływał w nieskończenie wielkim oceanie. To wizja pochodząca z wierzeń hinduskich, w niektórych wariantach wzmocniona o przekonanie, że Ziemia ma kształt kwiatu lotosu — wielopłatkową strukturę otoczoną wodami.

Mitologia zna wiele nietypowych teorii o wyglądzie naszej planety, zależnie od kultury. Egipcjanie wierzyli na przykład, że ziemia to w istocie ciało boga Qeb, leżącego na boku, zaś niebo to bogini Nut, która pochylając się nad wybrankiem, tworzy nieboskłon. W tej koncepcji Nut rodziła Słońce o świcie, by połknąć je o zachodzie — cykl powtarzający się codziennie.

Gwiazdy i inne planety włączył do narracji o wyglądzie i kształcie ziemi również Tales z Miletu, który widział ziemię jako płaski dysk pływający po słonych wodach. Wokół niego miały krążyć księżyc i inne ciała niebieskie, poruszające się po sferze otaczającej całość. Tales próbował racjonalizować zjawiska naturalne bez odwoływania się do bogów — jako pierwszy przypisał trzęsienia ziemi nie działaniu bóstw, lecz falowaniu wody pod ziemskim dyskiem.

Teorie o kulistości ziemi – podstawy badań Kopernika

Pomysł, że ziemia może być w istocie kulista, mieli już w starożytności wyznawcy teorii Pitagorasa. To oni pierwsi wypuścili też w ówczesny świat plotkę, że nasza planeta może nie stanowić centrum wszechświata. Nietrudno się domyślić, że te odważne jak na tamte czasy teorie wywołały skandal, a rozpuszczających te wieści uznano za heretyków. Pitagorejczycy argumentowali, że kula jest najbardziej doskonałym kształtem geometrycznym, więc musi być formą wszystkich ciał niebieskich, w tym Ziemi.

Zmieniło się to około 300 lat przed naszą erą, gdy pogląd o kulistości ziemi zaczęła wyznawać większość Greków i Rzymian. Jednym z pierwszych udokumentowanych działań uprawomocniających to stwierdzenie była próba obliczenia przez Eratostenesa obwodu Ziemi. Astronom ten zauważył, że w Syene (dzisiejsze Asuan) słońce w południe dnia przesilenia letniego znajduje się dokładnie w zenicie — promienie oświetlają dno głębokich studni. W tym samym czasie w Aleksandrii, odległej o około 800 kilometrów na północ, przedmioty rzucają cień — słońce odstaje od zenitu o około 7 stopni. Na podstawie tej różnicy i znajomości odległości między miastami Eratostenes obliczył obwód Ziemi na wartość zadziwiająco bliską rzeczywistej.

Mimo to nie znaleziono wówczas niezbitalnych dowodów na kulistość naszej planety i do czasów Kopernika właściwie nie uznawano tego pomysłu za zgodny ze stanem faktycznym w szerokiej świadomości. Kościół średniowieczny nie negował zresztą kulistości Ziemi — potępiano raczej teorię heliocentryczną, która odbierała ludzkości centralną pozycję w kosmosie. Wykształceni teologowie i uczeni wiedzieli o kulistym kształcie planety, ale wiedza ta nie przenikała do mas.

Odkrycie Kopernika, że Ziemia jest okrągła

Mikołaj Kopernik znany jest dzisiaj każdemu jako prekursor przewrotowej idei, że Ziemia naprawdę jest okrągła. Przewrotowej, ponieważ jego odkrycie i to, co nastąpiło później, nazywane jest w historii właśnie „przewrotem kopernikańskim”. Trzeba jednak ściśle rozróżnić dwa zagadnienia: kwestię kształtu Ziemi oraz kwestię jej miejsca w układzie planetarnym. Kopernik nie odkrył kulistości Ziemi — było to znane od starożytności. Jego przełomowym wkładem było obalenie geocentryzmu i umieszczenie Słońca w centrum układu, co pociągnęło za sobą radykalne przedefiniowanie pozycji człowieka we wszechświecie.

Mikołaj Kopernik był lekarzem, prawnikiem, astronomem, a także duchownym, co tym bardziej narażało go na ewentualne posądzenie o herezję. Jego pęd do wiedzy i zamiłowanie do astronomii zaowocowały jednak podstawami teorii heliocentrycznej, której założenia zwarł on około 1513 roku w dziele pod tytułem „Commentariolus”. W tym krótkim piśmie Kopernik przedstawił siedem podstawowych twierdzeń nowego modelu, w tym ideę, że planety, w tym Ziemia, obiegają Słońce po orbitach kołowych. Commentariolus krążył jedynie w odpisach wśród wąskiego grona przyjaciół i współpracowników — Kopernik obawiał się publicznej krytyki i wyśmiania.

Kompleksowy opis natomiast, zarówno założenia, że to Słońce stanowi centrum naszego układu planetarnego, jak i szczegółowe obliczenia orbit planet, został wydany 30 lat później, w 1543 roku i nosił słynny na całym świecie tytuł „O obrotach sfer niebieskich” (De revolutionibus orbium coelestium). Druk ukończono w roku śmierci Kopernika — według legendy pierwszy egzemplarz książki dotarł do niego na łoże śmierci 24 maja 1543 roku. Dzieło zawierało sześć ksiąg wypełnionych matematycznymi dowodami, tabelami orbit i obserwacjami. Choć początkowo przyjęte z rezerwą, stało się fundamentem rewolucji naukowej, którą kontynuowali później Galileusz, Kepler i Newton.