Kto i kiedy odkrył hipnozę?

Hipnoza to jedno z najbardziej intrygujących i tajemniczych zagadnień psychologicznych. Co prawda, jako metoda terapeutyczna, jest stosunkowo młoda, jednak z jej potęgi korzystano już w starożytności. Chcesz dowiedzieć się kto i kiedy odkrył hipnozę? Zapraszamy do lektury!

Jaka jest geneza hipnozy?

Historia hipnozy sięga starożytności, kiedy to w Egipcie oraz Grecji praktykowano metody zmiany świadomości. Wskazują na to badania archeologiczne grobów faraonów, w których odnaleziono liczne hieroglify i rysunki przedstawiające sceny seansu hipnotycznego na pacjentach przez kapłanów. W starożytnej Grecji zaś odprawiane były specjalne rytuały, które zmieniały świadomość, a pacjenci w transie byli uzdrawiani bądź przepowiadali przyszłość.

Praktyki te miały wymiar zarówno religijny jak i uzdrowicielski — kapłani i wróżbici wykorzystywali trans do komunikacji z bóstwami oraz diagnostyki chorób. Rytmy bębnów, monotoniczna mowa i wizualne sugestie wprowadzały uczestników w odmienne stany percepcji, które traktowano jako przejaw bezpośredniego kontaktu ze sferą sacrum. W egipskich świątyniach snu (tzw. incubatio) chorzy spędzali noce w nadziei na boską wizję ujawniającą przyczynę choroby lub wskazującą lekarstwo.

Uznanie hipnozy jako samodzielnej metody w medycynie

Na uznanie hipnozy jako metody terapeutycznej złożyło się wiele czynników, a wpływ na to miało wielu naukowców, badaczy i lekarzy, którzy opracowywali ten temat przez wiele lat.

Mesmerowska teoria magnetyzmu zwierzęcego

Mimo że hipnoza towarzyszyła ludzkości niemal od początku jej istnienia, dopiero w XVIII wieku austriacki lekarz Franz Anton Mesmer wprowadził ją jako jednostkę terapeutyczną. Naukowiec był przekonany, iż istnieje specjalna, magiczna siła, która wykorzystywana może być do leczenia. Nazwał ją zwierzęcym magnetyzmem. Co ciekawe, Mesmerowska teoria była długo popularna w niemal całej Europie, jednak ostatecznie została przez naukę odrzucona.

Mesmer twierdził, że wszelkie choroby wynikają z nierównowagi w przepływie niewidzialnego fluidu magnetycznego przez ciało. Jego seanse przybierały formę spektakli — w specjalnie urządzonych salonach z przyciemnionym oświetleniem pacjenci siadali wokół kubła z wodą, z którego sterczały metalowe pręty. Mesmer w kunsztownym stroju dotykał chorych prętami lub własnymi dłońmi, wywołując u nich konwulsje interpretowane jako oznaka uwolnienia zahamowanego fluidu. Choć teoria okazała się błędna, obserwacje dotyczące mocy sugestii i stanu transu stały się punktem wyjścia do dalszych badań.

Braid i narodziny terminu „hipnoza”

W XIX wieku James Braid, szkocki chirurg, skrupulatnie badał oraz opisywał proces hipnozy i jej transu. Ponadto to on wprowadził termin hipnozy, który zaczerpnął od greckiego hypnos — snu i zastąpił wcześniejszy termin mesmeryzmu. Warte podkreślenia jest, że Braid swoim dorobkiem naukowym przyczynił się do uznania hipnozy jako metody terapeutycznej i spopularyzował ją wśród kręgów medycznych.

Braid początkowo obserwował pokazy mesmeryzmu z nastawieniem sceptycznym, jednak po przeprowadzeniu własnych eksperymentów doszedł do wniosku, że za efekty transu odpowiada nie magnetyzm, lecz zjawisko koncentracji uwagi na pojedynczym punkcie. Zwrócił uwagę, że fiksacja wzroku na błyszczącym przedmiocie i monotonna sugestia słowna wystarczają do wywołania stanu hipnotycznego. Jego praca „Neurypnology” z 1843 roku stanowiła pierwszą próbę naukowej systematyzacji zjawisk hipnotycznych i zapoczątkowała dyskusję o fizjologicznych mechanizmach transu.

Rozkwit badań w XX wieku

XX wiek przyniósł rozkwit tej dziedziny psychologii oraz nauki. Wielu uznanych badaczy latami zajmowało się hipnozą i możliwościami jej wykorzystania podczas psychoterapii. Wśród znanych nazwisk wyróżnić możemy takie jak: Milton Erickson, Dave Elman, Ernest Hilgard. Sam ojciec psychoanalizy Sigmund Freud praktykował ją w początkowej fazie swojej kariery i mimo że później z niej zrezygnował, wskazywał, że wprowadzenie w trans pomaga w uwalnianiu skrywanych traum, emocji oraz poprawiało stan psychiczny pacjentów.

Erickson rozwinął podejście znane jako hipnoza regresyjna online i hipnoterapia ericksoniańska, w której kluczową rolę odgrywa naturalistyczna indukcja transu przez metafory, opowieści i sugestie pośrednie. Zamiast bezpośrednich poleceń stosował wieloznaczne komunikaty językowe, które pacjent mógł interpretować zgodnie z własnymi potrzebami. Elman natomiast opracował technikę szybkiej indukcji transu, szczególnie przydatną w medycynie — jego protokół do dziś stosuje się w anestezjologii i leczeniu bólu przewlekłego. Hilgard natomiast rozwinął teorię neodysocjacyjną, wyjaśniającą fenomen „ukrytego obserwatora” w transie — części świadomości, która pozostaje czujna mimo głębokiego odprężenia.

Współczesne obszary zastosowania hipnozy

Obecnie hipnoza wykorzystywana jest dosyć szeroko. Stanowi element psychoterapii, gdzie wykorzystuje się ją do przezwyciężania problemów emocjonalnych i behawioralnych. Ponadto, z możliwości wprowadzania w trans korzysta się w medycynie — udowodniono, że techniki hipnoterapeutyczne pomagają w przezwyciężeniu lub zminimalizowaniu bólu i objawów niektórych chorób.

W kontekście medycznym hipnoza znajduje zastosowanie w przygotowaniu pacjentów do zabiegów chirurgicznych, redukcji lęku przedoperacyjnego oraz wspomaganiu rekonwalescencji. Badania kliniczne potwierdzają skuteczność hipnozy w leczeniu zespołu jelita drażliwego, migrenowych bólów głowy oraz problemów dermatologicznych (np. egzemy). W psychiatrii stosuje się ją jako narzędzie wspomagające terapię zaburzeń lękowych, zaburzeń stresu pourazowego (PTSD) oraz uzależnień — przede wszystkim od nikotyny i alkoholu.

Hipnoza obecna jest również w sporcie, gdzie pomaga zwiększyć koncentrację, motywację i skupienie na celu. Zawodowi sportowcy wykorzystują techniki autohipnozy do wizualizacji zwycięskiego występu, zarządzania stresem przed zawodami oraz przyspieszonej regeneracji po kontuzjach. Warto również wspomnieć, że wprowadzanie w trans jest również elementem niektórych programów rozrywkowych, w których publiczność zaskakiwana jest łatwością, z jaką można wprowadzić w trans i wykonywać np. śmieszne zadania.

Należy jednak podkreślić różnicę między hipnozą sceniczną a terapeutyczną. Hipnoza estradowa celowo eksponuje spektakularne reakcje ochotników, którzy w transie wykonują nietypowe czynności. W warunkach terapeutycznych natomiast pacjent pozostaje w pełni świadomy i ma kontrolę nad swoim postępowaniem — żadna sugestia nie może zmusić go do działań sprzecznych z jego systemem wartości. Współczesna hipnoterapia opiera się na współpracy między terapeutą a pacjentem, a trans jest stanem naturalnym i bezpiecznym, który każdy z nas doświadcza codziennie — na przykład podczas oglądania filmu czy monotonnej jazdy samochodem.